Audiodeskrypcja do filmów zagranicznych

 Audiodeskrypcja do filmów zagranicznych

 1. Wstęp

W wyniku realizacji projektu badawczego „Audiodeskrypcja do filmów zagranicznych” opracowano rozwiązania dotyczące tworzenia skryptów audiodeskrypcji do filmów zagranicznych.
Audiodeskrypcja (AD) to dodatkowa narracja przeznaczona dla osób niewidomych i słabowidzących, dodawana do filmów i zawierająca informacje o tym, co widać na ekranie/scenie, a czego nie można domyślić się z dialogów i dźwięków (np. miejsce akcji, opis bohaterów, napisy).
W chwili rozpoczęcia projektu (2010 r.) w Polsce nie opracowywano audiodeskrypcji do filmów zagranicznych.

 2. Cele projektu

Projekt miał na celu opracowanie optymalnych rozwiązań dotyczących tworzenia AD do filmów zagranicznych w następujących obszarach badawczych: synchronizacja skryptu AD z tłumaczeniem, wpływ gatunku filmowego na możliwość opracowania AD (filmy fabularny vs. dokumentalne), optymalny rodzaj przekładu filmowego (wersja lektorska vs. audio napisy), identyfikacja postaci w audiodeskrybowanych filmach zagranicznych.

Zadania badawcze podjęte w ramach projektu podzielono na:

1) Opracowanie skryptów audiodeskrypcji do wybranych obcojęzycznych materiałów filmowych
2) Przeprowadzenie badań odbioru audiodeskrypcji do wybranych filmów zagranicznych wśród osób niewidomych i słabowidzących (testy pilotażowe, konsultacje oraz badania)
3) Zbadanie różnych rodzajów materiału filmowego (fabuła vs. dokument) pod kątem możliwości zastosowania w audiodeskrypcji
4) Zbadanie dwóch rodzajów tłumaczenia dialogów filmowych (wersja lektorska vs. audio napisy) pod kątem ich zastosowania w audiodeskrypcji
5) Analiza optymalnej synchronizacji skryptu AD z tłumaczeniem i dialogami oryginalnymi

 3. Opis projektu

3.1. Materiały badawcze
W ramach projektu opracowano audiodeskrypcję do następujących filmów:

    – fabularnych:

  • Volver, reż. Pedro Almodovar
  • O północy w Paryżu, reż. Woody Allen
  • Wszystko gra, reż. Woody Allen
  • Vicky Cristina Barcelona, reż. Woody Allen
  • Duża ryba, reż. Tim Burton
    – dokumentalnych:

  • Człowiek na linie, reż. James Marsh
  • La Soufrière: od wulkanem, reż. Werner Herzog

3.2. Audio wstęp
Celem audio wstępu jest przedstawienie widzom tych wszystkich informacji, które pomagają w zrozumieniu filmu, a na które nie ma miejsca w trakcie jego oglądania. Wstęp może zawierać informacje o twórcach filmu, aktorach odgrywających główne role, opis bohaterów i warstwy wizualnej filmu, wyjaśnienie planów czasowych jeśli konstrukcja filmu jest bardziej złożona itp.
W ramach projektu opracowano wstęp do następujących filmów: Volver, Wszystko gra, O północy w Paryżu oraz Człowiek na linie.

3.3. Badania recepcji
Każdy skrypt audiodeskrypcji przeszedł proces konsultacji z odbiorcami docelowymi. Po nagraniach w profesjonalnym studio zorganizowano następujące pokazy filmów z audiodeskrypcją:
– „Listopadowe piątki z audiodeskrypcją” w siedzibie Polskiego Związku Niewidomych przy ul. Konwiktorskiej w Warszawie (2011 r.)
– „Kino poza ciszą i ciemnością” we współpracy z Fundacją Kultury bez Barier (lato 2012 r.)
– „Filmowa jesień w Tyflogalerii” w siedzibie Polskiego Związku Niewidomych przy ul. Konwiktorskiej w Warszawie (2012 r.)

Po pokazach przeprowadzano badania w formie:

  • interaktywnej ankiety (zob. poniżej)
  • otwartej dyskusji.

Badanie odbioru filmów z audiodeskrypcją wśród osób niewidomych i słabowidzących wiąże się z trudnościami dotyczącymi tego, jak przedstawić pytania i zebrać na nie odpowiedzi – w przypadku niewidomych rozdanie papierowej ankiety jest niemożliwe. Podczas przeprowadzonych przez nas badań zastosowano innowacyjne rozwiązanie: system pilotów na podczerwień (Interwrite PRS). Osoba przeprowadzająca badanie odczytywała na głos pytania oraz możliwe odpowiedzi (opcje zamknięte), a osoby niewidome i słabowidzące odpowiadały na te pytania naciskając odpowiedni przycisk na klawiaturze pilota:

Odpowiedzi były rejestrowane przez specjalny odbiornik połączony z komputerem osoby przeprowadzającej badanie, a odpowiedzi udzielone przez uczestników badania wyświetlały się po chwili na ekranie, co umożliwiło dalszą, otwartą dyskusję nt. wyników.

3.4. Forma tłumaczenia
W przypadku dostosowywania filmów zagranicznych do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących niezbędne jest – oprócz opracowania skryptu audiodeskrypcji – zapewnienie tłumaczenia dialogów. Istnieją dwa sposoby, w jaki można to zrobić:
1. wykorzystanie wersji lektorskiej (voiceover)
2. odczytanie tłumaczenia w postaci napisów po wprowadzeniu niezbędnych poprawek (audio subtitles).
Wybór pierwszego sposobu wiąże się z koniecznością zaczekania, aż wersja lektorska zostanie opracowana i nagrana, a dzieje się tak zwykle dopiero w chwili wejścia filmu na ekranu telewizyjne lub na rynek DVD. Wybór napisów oznacza z kolei, że twórcy audiodeskrypcji są również odpowiedzialni za opracowanie lub dostosowanie stworzonych już napisów do odczytania przez lektora (dokonanie niezbędnych skrótów, dodanie form adresatywnych, powitań, pożegnań itp.), co znacznie wydłuża cały proces. Wiąże się to również z koniecznością zorganizowania dwóch głosów (jednego do odczytania dialogów, drugiego do odczytania skryptu AD), co oznacza również wyższe koszty. Widzowie w Polsce są przyzwyczajeni do tłumaczenia w wersji lektorskiej, a jej odbiór nie sprawia im zwykle większych trudności. Dlatego też formą rekomendowaną przez nas w świetle przeprowadzonych badań jest wersja lektorska.

3.5. Głos lektora
Ponieważ tłumaczenie ścieżki dialogowej filmów jest zwykle odczytywane przez lektora-mężczyznę, do odczytywania skryptu audiodeskrypcji zastosowano głos kobiety. Rozwiązanie to miało na celu ułatwienie odbiorcom odróżnienia skryptu AD od dialogów. Osoby uczestniczące w naszych badaniach bardzo pozytywnie odniosły się do tego rozwiązania i jest ono obecnie często stosowane przy tworzeniu audiodeskrypcji do filmów zagranicznych.

 4. Wyniki

4.1. Synchronizacja
Jednym z interesujących nas zagadnień badawczych była optymalna synchronizacja skryptu audiodeskrypcji z oryginalnymi dialogami oraz ich tłumaczeniem.
Wyniki naszych badań pokazują, że w optymalnej wersji, skrypt AD nie nachodzi ani na dialogi oryginalne ani na tłumaczenie w wersji lektorskiej (zob. schemat poniżej).

Niedopuszczalne jest nakładanie się skryptu audiodeskrypcji na tłumaczenie dialogów w języku polskim (w wersji lektorskiej bądź audio napisach).

Dopuszczalne jest jednak zachodzenie skryptu AD na dialogi oryginalne filmu, o ile nie da się tego uniknąć.

4.2. Identyfikacja postaci
W scenach, gdzie występuje wielu bohaterów mówiących jednocześnie, odbiorcy mogą mieć kłopot z przyporządkowaniem danej wypowiedzi do bohatera. Rozwiązaniem tego problemu może być włączenie imion bohaterów do skryptu AD i odczytywanie ich tuż przed tym, jak zabierają oni głos. Zagadnienie to było również przedmiotem przeprowadzonych przez nas badań, w wyniku których okazało się, że odbiorcy doceniają włączanie imion do skryptu AD, ale nie chcą, by odbywało się to zbyt często, ponieważ „wybija ich to z rytmu” i przypomina im, że oglądają film.

4.3. Audio wstęp
Przeprowadzone przez nas badania pokazały, że audio wstęp jest dobrym narzędziem ułatwiającym widzom zrozumienie filmu. Ważne jednak, by informacji we wstępie nie było zbyt wiele i aby były przedstawione w odpowiedniej kolejności.
Wbrew obowiązującej do tej pory zasadzie dotyczącej niewłączania do AD informacji o warstwie wizualnej filmu i o języku filmowym, uczestnicy naszych badań pozytywnie ocenili tego rodzaju informacje zawarte we wstępie. Około ¾ badanych chętnie wysłuchałaby podobnych wstępów do innych filmów z audiodeskrypcją.

4.4. Opis obcych miejsc
Filmy zagraniczne, osadzone w obcej dla Polaków rzeczywistości, mogą przysparzać widzom i twórcom audiodeskrypcji więcej trudności niż filmy polskie ze względu na obecność miejsc, postaci i elementów nacechowanych kulturowo. Twórca audiodeskrypcji ma do dyspozycji różne strategie podejścia do opisywania elementów obcych:

  • Bezpośrednie nazwanie obcego miejsca, np. Tate Modern
  • Eksplicytacja, czyli opatrzenie nazwy miejsca wyrażeniem, np. galeria Tate Modern
  • Opis bez podania nazwy, np. Ogromny budynek z czerwonej cegły z wysokim kominem
  • Opis z podaniem nazwy, np. Ogromny budynek z czerwonej cegły z wysokim kominem: TateModern.

Wybór odpowiedniej strategii zależy od rodzaju miejsca, z jakim mamy do czynienia – słynne budowle, np. Wieża Eiffla, zostaną nazwane bezpośrednio, podczas gdy te mniej rozpoznawalne będą potrzebować więcej opisu i wyjaśnienia.

 5. Podsumowanie

W wyniku przeprowadzonych badań pokazano, że audiodeskrypcja do filmów zagranicznych jest możliwa i potrzebna. Odbiorcy docelowi wielokrotnie podkreślali konieczność opracowywania audiodeskrypcji do filmów zagranicznych.
Optymalna AD do filmu zagranicznego wykorzystuje tłumaczenie w wersji lektorskiej, może być też poprzedzona audio wstępem. AD nie powinna nachodzić na tłumaczenie czytane przez lektora.
Część opracowanych przez nas zagadnień znalazła już zastosowanie na rynku: opracowuje się więcej filmów zagranicznych, a do odczytywania skryptów AD wykorzystuje się głosy kobiece.

 

Możliwość komentowania jest wyłączona.