DTV4ALL

 Preferencje napisów dla niesłyszących


Projekt Digital Television for All w Polsce
W ramach projektu Digital Television for All („Telewizja cyfrowa dla wszystkich”) wiosną 2010 r. Laboratorium Przekładu Audiowizualnego w ILS UW we współpracy z Interdyscyplinarnym Centrum Stosowanych Badań Poznawczych przy SWPS przeprowadziło badania napisów dla niesłyszących. Celem finansowanego przez UE projektu było opracowanie ogólnoeuropejskich standardów tworzenia napisów dla niesłyszących. Przeprowadzono szereg badań okulograficznych, polegających na śledzącego ruchów gałki ocznej osób oglądających różnego rodzaju napisy. 

Użycie okulografii w badaniach nad napisami
Badania okulograficzne pozwoliły nam zbadać, w jaki sposób osoba oglądająca film czyta jednocześnie napisy do niego. Wszystkie klipy filmowe użyte do testów pochodziły z polskiej dubbingowanej wersji „Shreka”. Napisy zostały opracowane specjalnie na potrzeby badania.

Oglądając filmy z napisami, widz skupia się głównie na twarzach postaci, natomiast w napisach koncentruje się na wyrazach samodzielnych (np. rzeczownikach czy czasownikach, a nie przyimkach). Chwile, w których oczy skupiają się na konkretnych elementach ekranu zwane są fiksacjami. Szybkie ruchy oczu pomiędzy fiksacjami – kiedy to widz przenosi wzrok na coś innego – to tzw. sakady.

Poniżej można obejrzeć krótki klip pokazujący, jak są oglądane filmy z napisami. Zielone punkty to fiksacje, czyli miejsca, na których zatrzymał się wzrok osoby oglądającej.

http://www.youtube.com/watch?v=PUWVZIuNRqk
Jeśli klip się nie odtwarza, kliknij tutaj.

Co było przedmiotem badania?
W ramach badania przetestowano dziewięć różnych parametrów technicznych i językowych, każdy z dwiema lub trzema zmiennymi.

  1. Identyfikacja postaci
    • kolory
    • etykietki z imionami
    • rozstawienie napisów zależne od mówiącego
  2. Styl napisów
    • dosłowne
    • standardowe
    • skracane
  3. Położenie
    • dół ekranu
    • mieszane
    • góra ekranu
  4. Emocje
    • opis słowny
    • emotikony
    • brak opisu
  5. Dźwięki
    • opis słowny
    • ikona
    • brak opisu
  6. Wyrównanie
    • do lewej
    • do środka
  7. Czarny kontur
    • kontur
    • bez konturu
  8. Czarna ramka
    • ramka
    • bez ramki
  9. Cienie
    • cienie
    • bez cieni

Wyniki
Poniżej znajdują się częściowe wyniki naszego badania. By otrzymać pełny raport (w języku angielskim), proszę pisać pod adres: a.szarkowska@uw.edu.pl.

1. Identyfikacja postaci [lista]
Dla parametru identyfikacji postaci przetestowano następujące trzy zmienne:
(1) Kolory

W napisach dla niesłyszących w polskiej telewizji często stosuje się kolory. Są to: żółty, zielony i niebieski – właśnie te kolory zostały użyte w badaniu.

(2) Etykietki z imionami

Etykietek z imionami w telewizji polskiej zwykle się nie używa. Większość uczestników naszego badania nie znała tej możliwości.

(3) Rozstawienie napisów zależne od mówiącego

Rozmieszczanie napisów po lewej lub prawej w zależności od miejsca zajmowanego przez osobę mówiącą jest w polskiej telewizji stosowane przy serialach i filmach fabularnych. Przeważnie występuje wraz z kolorami, tzn. kolorowe napisy są wyrównane do lewej lub prawej krawędzi ekranu, w zależności od tego, gdzie znajduje się mówiący.

Napisy z etykietkami zdobyły uznanie znacznej liczby uczestników, szczególnie osób niesłyszących. Jest to ich preferowany sposób identyfikowania postaci. Z kolei uczestnicy słabosłyszący woleli rozmieszczenie napisów zależne od pozycji mówiącego.

2. Styl napisów [lista]
Dla tego parametru przetestowano następujące trzy zmienne:
(1) Napisy dosłowne, zawierające każde słowo dialogu, w tym także słowa, których przeważnie w napisach nie ma: powtórzenia, zawahania i inne elementy typowe dla języka mówionego. Te napisy miały najkrótsze czasy wyświetlania.

(2) Napisy standardowe, które obejmowały większość dialogu, oprócz kilku mało ważnych powtórzeń oraz niezbyt istotnych dla fabuły elementów języka mówionego.

(3) Napisy skracane, czyli pozbawione wielu elementów języka mówionego, a także uproszczone pod względem słownictwa i składni. Te napisy miały najdłuższe czasy wyświetlania, by umożliwić komfortowe czytanie.

Badania okulograficzne pozwoliły ustalić średni czas spędzony na czytaniu napisów i oglądaniu obrazu oddzielnie dla trzech stylów napisów: skracanych, standardowych oraz dosłownych. Poniższe mapy cieplne pokazują, że im bardziej czerwony obszar, tym więcej czasu widz poświęcał danemu obszarowi klipu. Widać, że osoby badane, szczególnie niesłyszące, przy oglądaniu klipów z napisami dosłownymi spędzały znacznie więcej czasu na napisach niż na obrazie.

Choć widzowie mieli więcej czasu, by śledzić akcję na ekranie przy oglądaniu klipu z napisami skróconymi, równie korzystne pod tym względem okazały się napisy standardowe. W przeciwieństwie do napisów skracanych, które nie cieszą się zbytnią popularnością wśród niesłyszących, napisy standardowe pozwalają widzom śledzić zarówno akcję na ekranie, jak i w miarę komfortowo czytać napisy. W naszym badaniu, napisy standardowe miały również dobre wyniki w testach zrozumienia treści. Dzięki temu, że pomijane są w nich tylko zbędne elementy języka mówionego, napisy standardowe nie powodują takiego dysonansu poznawczego (rozdźwięk pomiędzy tym, jak ruszają się usta bohaterów a tym, co pokazano w napisach) jak napisy skracane.

[tabelka w wyższej rozdzielczości (125 KB)]

skracane standardowe dosłowne
Niesłyszący
Słabosłyszący
Słyszący

4. Emocje [lista]
Napisy dla niesłyszących w Polsce bardzo rzadko zawierają informacje o emocjach. Taka informacja jest dołączana, gdy trudno zrozumieć wypowiedź tylko na podstawie obrazu, co zdarza się czasem np. w przypadku ironicznych uwag.
Dla tego parametru przetestowano następujące zmienne:
(1) Opis słowny – opisy emocji podano wielkimi literami w nawiasach, by odróżniały się od dialogu.

(2) Emotikony – wypowiedzi poprzedzono emotikonami oznaczającymi nastrój danej postaci, jak np. :-( dla smutku, a :-0) dla złości.

(3) Brak opisu – emocje nie były opisane w żaden sposób.

Okazało się, że emotikony to najostrzej krytykowana opcja w naszym badaniu. Osoby przeciwne używaniu emotikonów argumentowały to tym, że spowalniają one proces czytania i rozumienia tekstu. Są też trudne w interpretacji – tylko kilka z nich można łatwo zrozumieć, zaś inne są mało intuicyjne. Ponadto nie da się znaleźć odpowiedniego emotikonu na każdą subtelność emocji.

5.Dźwięki [lista]

W telewizyjnych napisach dla niesłyszących informacje o dźwiękach są podawane u dołu ekranu, białymi wielkimi literami na niebieskim tle. Na płytach DVD w Polsce stosowane są również wielkie litery, ale bez użycia kolorów.
Zmienne testowane dla tego parametru to:
(1) Opis słowny – słowo lub wyrażenie wyjaśniające słyszany właśnie dźwięk, np. MRUCZENIE, KRZYK.

(2) Ikona – obrazek oznaczający np. szczekającego psa.

(3) Brak opisu – informacja o dźwiękach nie była w ogóle uwzględniona.

Ogromna większość badanych, w tym 100% uczestników niesłyszących, poparła opis słowny, a więc opcję, do której jest już przyzwyczajona.

Podsumowanie wyników

Przy identyfikacji postaci najlepszym rozwiązaniem wydaje się połączenie kolorów i rozmieszczania napisów pod postacią. W niektórych ujęciach, gdy mówią na przykład postaci niewidoczne na ekranie i nieoznaczone kolorem, można to jeszcze uzupełnić etykietką z imieniem.

Styl napisów to parametr badania budzący najwięcej kontrowersji. Chociaż większość badanych woli napisy dosłowne, testy okulograficzne nie potwierdzają ich praktyczności. Najlepszym rozwiązaniem wydają się więc napisy standardowe z minimalną ilością skrótów i modyfikacji, używanych jedynie w przypadku szybkiego tempa dialogu, szczególnie w zbliżeniach.

Chociaż napisy u góry ekranu dawały najlepsze wyniki w teście rozumienia filmu, nie zostały ciepło przyjęte przez uczestników, którzy woleli napisy u dołu. Ponieważ testy okulograficzne nie wykazały znaczących różnic między tymi opcjami, najlepiej założyć, że preferowaną pozycją jest właśnie dół ekranu.

Napisy z emotikonami miały ścisły związek z najmniejszą ilością punktów ze zrozumienia filmu oraz długim czasem do pierwszej fiksacji. Zostały także ostro skrytykowane przez samych uczestników. Tym samym bardzo słabo nadają się do opisu emocji w filmach. Najlepszą opcją wydaje się tutaj brak jakiegokolwiek opisu.

Wśród propozycji opisania dźwięków w napisach dla niesłyszących, pomysł z ikonkami nie zdobył dużego poparcia badanych. Najlepsze wyniki z testów okulograficznych oraz ze zrozumienia filmu uzyskały klipy bez żadnych informacji o dźwiękach. Niemniej jednak pewien opis słowny powinien być dodawany, ponieważ często jest niezbędny do zrozumienia sceny. Opis słowny to także opcja najczęściej wybierana przez widzów.

Parametrowi wyrównania napisów towarzyszyły lepsze wyniki ze zrozumienia przy wyrównaniu do lewej. Z drugiej strony, wyniki badań preferencji oraz czas do pierwszej fiksacji przemawiają za tym, że najlepszą opcją dla tego parametru są napisy wyśrodkowane.

Przy parametrze konturu lepsze wyniki ze zrozumienia filmu oraz z badań okulograficznych uzyskały napisy bez konturu. Niemniej jednak obwódka dla białych napisów wydaje się konieczna, ponieważ czasem, szczególnie na jasnym tle, napisy mogłyby być nieczytelne.

Co do preferencji widzów w opcji ramki, zdecydowana większość badanych woli napisy bez ramki. Potwierdzają to również wyniki pytań o zrozumienie filmu, natomiast okulografia nie dostarcza żadnych jednoznacznych wniosków.

Jeżeli chodzi o napisy z cieniem, większość widzów nie dostrzegała różnicy pomiędzy napisami z cieniem i bez. Mimo to, napisy z cieniem dały znacząco lepsze wyniki ze zrozumienia filmu.

 Standardy napisów dla niesłyszących

W ramach polskiej części projektu DTV4ALL zostały przeprowadzone badania preferencji dotyczących napisów dla niesłyszących wśród Polaków z wadami słuchu. Kwestionariusz opierał się na anglojęzycznym szablonie dostosowanym do sytuacji napisowej w Polsce.

Zbieranie danych odbywało się dwutorowo:

(1) rozpowszechnianie kwestionariuszy w formie papierowej, głównie za pośrednictwem stowarzyszeń niesłyszących, takich jak Polski Związek Głuchych, oraz szkół dla niesłyszących,

(2) rozpowszechnianie internetowej wersji kwestionariusza oraz ogłoszeń na portalach dla niesłyszących i w sieciach społecznościowych.

Dwie metody pozyskiwania danych pozwoliły nam dotrzeć zarówno do mieszkańców dużych miast należących do organizacji dla niesłyszących, jak również do osób mieszkających w mniejszych miejscowościach, niekoniecznie związanych z PZG. Ponieważ metody różnią się od siebie, wyniki prezentujemy oddzielnie dla każdej grupy respondentów.

Poniżej przedstawiamy najważniejsze wyniki badań oraz rekomendacje dotyczące tego, co należy zrobić w najbliższej przyszłości, by poprawić dostępność mediów na niesłyszących. Osoby zainteresowane otrzymaniem pełnego raportu (w języku angielskim) prosimy o kontakt: a.szarkowska@uw.edu.pl

Napisy czy tłumaczenie na język migowy?

Zapytani o wybór między tłumaczeniem migowym a napisami, respondenci w większości stawiali na napisy. Co ciekawe, występuje znaczna różnica między internautami a osobami wypełniającymi kwestionariusz papierowy: odpowiednio 91% i 65%.

Co jest Twoim zdaniem najlepszym sposobem na to, żeby udostępnić programy audiowizualne osobom niesłyszącym? Wersja papierowa Wersja internetowa
Tłumacz migowy 32% 2%
Napisy 65% 91%

Wiele osób podkreślało, że jeśli w telewizji ma się stosować tłumaczenie migowe, powinien to być Polski Język Migowy (PJM), a nie system-językowo migowy (SJM) stosowany obecnie w TVP.

Jakie programy telewizyjne oglądasz?

Zapytani o rodzaje programów, które zwykle oglądają, respondenci najczęściej podawali filmy i seriale (w obu grupach ponad 80%) oraz programy informacyjne (ok. 80%). Może mieć to związek z dostępnością napisów dla niesłyszących w TVP: priorytet obowiązuje dla programów nadawanych w czasie największej oglądalności, w tym właśnie dla „Wiadomości” oraz filmów i seriali wyświetlanych bezpośrednio po nich.

Rodzaj programu Wersja papierowa Wersja internetowa
News 82% 76%
Teleturnieje i programy typu talk show 32% 31%
Filmy i seriale 82% 89%
Programy dokumentalne 40% 44%
Programy sportowe 48% 15%

Napisy dosłowne czy skrócone?

Jednym z najważniejszych, a także najbardziej kontrowersyjnych aspektów napisów dla niesłyszących jest to, czy mają one być dosłowne, tj. zawierać każde słowo ze ścieżki dźwiękowej, czy może skrócone, tak jak w przypadku napisów tłumaczonych z innych języków. Większość uczestników badania deklarowała, że woli napisy dosłowne.

Jaki rodzaj napisów wolisz? Wersja papierowa Wersja internetowa
Dosłowne, zawierające absolutnie wszystkie informacje 60% 72%
Niezbyt dosłowne, skrócone napisy, która łatwiej się czyta 40% 22%

Zalecenia na temat napisów dla niesłyszących w Polsce

Poniżej przedstawiamy rekomendacje dotyczące tego, w jakim kierunku powinien pójść rozwój usług dostępności mediów dla osób z wadami słuchu.

1. Więcej napisów dla niesłyszących w telewizji
Polakom z wadami słuchu udostępnia się obecnie około 10% czasu antenowego kanałów w telewizji publicznej (TVP1 i TVP2), włączając powtórki. Wskaźnik ten jest znacznie niższy niż w innych krajach członkowskich UE. Dlatego też jednym z najważniejszych priorytetów jest obecnie zwiększenie liczby programów z napisami dla niesłyszących, również w stacjach komercyjnych.

2. Regulacje prawne zobowiązujące główne stacje publiczne i prywatne do nadawania minimum programu z napisami zamkniętymi
W Polsce nie opracowano żadnej strategii rozwoju dla usług gwarantujących dostępność mediów dla osób niesłyszących. Nie istnieją wyrażone w min. procentach regulacje ustawowe dotyczące zwiększenia liczby programów z napisami dla niesłyszących i tłumaczeniem migowym. Wydaje się, że tylko wprowadzenie odpowiednich przepisów prawnych zmusi nadawców telewizyjnych (szczególnie prywatnych) do emitowania programów z napisami dla niesłyszących. Nadzieję daje nowa ustawa medialna.

3. Rozwój technologii do opracowywania napisów w programach na żywo
Brak oprogramowania rozpoznającego mowę dla języka polskiego utrudnia starania o odpowiednią dostępność programów na żywo, szczególnie programów informacyjnych. By zwiększyć ilość i poprawić jakość napisów tworzonych w czasie rzeczywistym, konieczne są znaczne inwestycje w technologię rozpoznawania mowy i/lub inne tego typu rozwiązania.

4. Napisy dosłowne
Podobnie jak w innych krajach, wielu niesłyszących i słabosłyszących widzów w Polsce domaga się napisów dosłownych, stanowczo sprzeciwiając się jakimkolwiek cięciom w dialogach. Wielu z nich podkreśla, że modyfikacja napisów pozbawia ich szansy, by doświadczyć prawdziwego klimatu programu. Protestują również przeciw upraszczaniu słownictwa, argumentując, że wykorzystują napisy do nauki języka polskiego. I wreszcie, co równie ważne, wielu chce mieć do czynienia z produktem identycznym jak dla publiczności słyszącej.

O ile nie zawsze możliwe jest umieszczenie w napisach pełnych treści dialogów ze względu na ograniczenia techniczne, o tyle warto wziąć pod uwagę żądania niesłyszących i nie edytować napisów wtedy, gdy nie jest to konieczne. Wyniki naszych badań pokazują, że napisy „oczyszczone” jedynie ze zbędnych elementów języka mówionego (np. powtórzeń, zawahań, zająknięć, itp.) dają bardzo dobre rezultaty i są akceptowane przez wiele osób z dysfunkcją słuchu.

5. Możliwość wyboru między napisami a tłumaczeniem migowym
Chociaż najwięcej respondentów opowiedziało się za napisami jako najlepszą metodą udostępniania programów, wielu podkreślało, że korzystnie byłoby mieć wybór pomiędzy napisami a tłumaczeniem migowym.

6. Tłumaczenie migowe realizowane w Polskim Języku Migowym, a nie w SJM
Wielu zwolenników tłumaczenia migowego w telewizji podkreśla, że powinno się używać Polskiego Języka Migowego, a nie systemu językowo-migowego. Chociaż PJM jest naturalnym sposobem komunikacji w społeczności Głuchych, nie został jeszcze w Polsce uznany za język mniejszości. Nadanie PJM takiego statusu mogłoby przecierać szlaki do powszechnego użycia tego języka w telewizyjnym tłumaczeniu migowym.

Warszawa, kwiecień 2010 r.

Możliwość komentowania jest wyłączona.